Όταν η αλήθεια δεν φτάνει - Πώς το νόημα και η κατανόηση θέτουν σε κίνδυνο τη δημοκρατία

Βρισκόμαστε σε μια εποχή όπου η εμπιστοσύνη στους θεσμούς γνώσης (σχολεία, πανεπιστήμια, μέσα ενημέρωσης και ειδικούς) έχει φτάσει σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, αφήνοντας περιθώριο στους «ψεύτες» να αντλούν πολιτική σκοπιμότητα, ενώ συλλογικά φαίνεται ότι έχουμε πάψει να νοιαζόμαστε για την αλήθεια.

Όπως αναφέρεται σε δημοσίευμα του The Conversation, η νευρικότητα των δημοκρατών γύρω από αυτή την «επιστημολογική κρίση» βασίζεται στην υπόθεση ότι η δημοκρατία χρειάζεται de facto την αλήθεια για να λειτουργεί. Ωστόσο, η έμφαση σε αυτή συχνά συγκρούεται με άλλες απαιτήσεις του πολιτεύματος, δημιουργώντας αντιφάσεις.

Η απαραίτητη σύνδεση λογοδοσίας και αλήθειας

Διάφορα επιχειρήματα για τη σύνδεση αλήθειας και δημοκρατίας έχουν παρουσιάσει φιλόσοφοι. Συγκεκριμένα, ο Γερμανός Γιούργκεν Χάμπερμας υποστηρίζει ότι η υγιής δημοκρατία απαιτεί διαβούλευση, η οποία με τη σειρά της βασίζεται σε «ισχυρισμούς εγκυρότητας». Συμπληρώνει, μάλιστα, «όταν μιλάμε για πολιτική, πρέπει να προσπαθούμε να διασταυρώνουμε τα γεγονότα».

Με τη σειρά της, η Φιλιππινέζα δημοσιογράφος και βραβευμένη με Νόμπελ Ειρήνης, Μαρία Ρέσσα επισημαίνει ότι η δημοκρατία χρειάζεται την αλήθεια για να διατηρεί την εμπιστοσύνη. «Χωρίς γεγονότα, δεν μπορείς να έχεις αλήθεια. Χωρίς αλήθεια, δεν μπορείς να έχεις εμπιστοσύνη. Χωρίς και τα τρία, δεν έχουμε κοινή πραγματικότητα, και η δημοκρατία και όλες οι ουσιαστικές ανθρώπινες προσπάθειες, είναι νεκρές», εξηγεί.

Ωστόσο, χρειάζεται η αλήθεια για να μοιραστούμε μια κοινή πραγματικότητα; Στην πράξη, οι περισσότερες κοινές εμπειρίες (μύθοι, θρησκεία, πολιτισμός, αίσθημα γειτονίας και κοινότητας) δεν εξαρτώνται αποκλειστικά από την αλήθεια και αυτό γιατί η πολιτιστική μας πραγματικότητα δεν είναι αληθινή ή ψευδής, αλλά βιώνεται ως κοινή και σημαντική.

Οι ειδικοί που «λένε» την αλήθεια έχουν υποχρέωση να λογοδοτούν και να υπακούν στους «κανόνες της αλήθειας». Η δημοκρατία, συνεπώς, δεσμεύεται εξίσου με τη λογοδοσία όσο και με την αλήθεια. Αυτό είναι κρίσιμο για την οικοδόμηση κοινωνιών που λειτουργούν, ανεξαρτήτως απόλυτων γεγονότων.

Ανάγκη για ουσιαστικές ανθρώπινες προσπάθειες

Όπως επισημαίνουν οι Ρέσσα και Χάμπερμας, η δημοκρατία δεν υπάρχει μόνο για τη γνώση των γεγονότων, αλλά για να προάγει «ουσιαστικές ανθρώπινες προσπάθειες», έναν κόσμο στον οποίο οι άνθρωποι μπορούν να ζουν ανθρώπινα.

Μια πλήρης ανθρώπινη ζωή απαιτεί όχι μόνο γνώση των γεγονότων, αλλά και υποκειμενική κατανόηση του κόσμου, πολιτιστικές αξίες, ταυτότητες και θεσμούς. Η αλήθεια αφορά τα γεγονότα, ενώ η κατανόηση αφορά τις ερμηνείες, τα νοήματα και το πώς αισθανόμαστε «σαν στο σπίτι μας» στον κόσμο.

Και εδώ εντοπίζεται το παράλογο. Η υπερβολική έμφαση στην αλήθεια, χωρίς αναγνώριση του νοήματος, οδηγεί σε αποξένωση. Αυτή με τη σειρά της, συχνά, τροφοδοτεί τον λαϊκισμό και τις αντιδημοκρατικές αντιλήψεις, που προσφέρουν ταυτότητα, παράδοση και αίσθημα ανήκειν.

Έτσι, μπορούμε να καταλήξουμε στο ασφαλές συμπέρασμα πως ζούμε μια διπλή κρίση. Αλήθειας και νοήματος. Η δέσμευση στην αλήθεια είναι μόνο μία από τις προϋποθέσεις για μια πραγματικά ανθρώπινη ζωή. Οι δημοκρατίες που έχουν στόχο να αντέξουν επιβάλλονται να χτίσουν γέφυρες μεταξύ γεγονότων, νοήματος και κοινότητας και να θυμούνται ότι η ανθρώπινη ζωή δεν είναι μόνο γεγονότα, αλλά και νοήματα που μας δίνουν θέση στον κόσμο.